Khi gà ủ rũ, khò khè hay đi phân lạ, việc đầu tiên là tách con bệnh ra khỏi đàn, ghi lại dấu hiệu và số con mắc, giữ đàn còn lại khô ấm, rồi báo cho thú y xã nếu nhiều con cùng bị hoặc gà chết nhanh. Người nuôi không nên tự đoán bệnh rồi mua thuốc thử, vì một dấu hiệu có thể do nhiều bệnh khác nhau gây ra, và có những bệnh như cúm gia cầm bắt buộc phải báo.
Bài này giúp bạn đọc các dấu hiệu thường gặp, biết chúng có thể liên quan tới nhóm bệnh nào, và biết lúc nào cần gọi người có chuyên môn. Bài không thay chẩn đoán của thú y và không có tên thuốc hay liều dùng.
Nhìn đàn gà mỗi ngày: phát hiện sớm từ những điều nhỏ
Người nuôi giỏi không phải người biết nhiều tên bệnh, mà là người phát hiện sớm. Gà bệnh thường có những dấu hiệu chung trước khi lộ dấu hiệu riêng: ăn ít hơn, đứng tách đàn, xù lông, nhắm mắt lúc cả đàn đang hoạt động, không chạy tới khi bạn mang thức ăn ra. Những con như vậy cần được tách ra ngay, dù chưa rõ bệnh gì.
Thời điểm nhìn đàn tốt nhất là lúc cho ăn buổi sáng và lúc gà về chuồng buổi chiều. Buổi sáng, nhìn xem con nào không xuống sào, không tới máng. Buổi chiều, đếm số con, nghe tiếng thở khi đàn đã yên. Tiếng khò khè, vẩy mỏ, hắt hơi nghe rõ nhất khi chuồng yên tĩnh lúc tối.
Phân là nguồn thông tin quan trọng. Phân gà bình thường có phần đặc màu nâu xám kèm một chóp trắng là urat, thỉnh thoảng có phân manh tràng màu nâu sẫm, sệt. Phân trắng loãng, phân xanh, phân lẫn máu, phân sáp nâu lặp lại nhiều lần trong chuồng là dấu hiệu bất thường. Nhìn vào nền chuồng buổi sáng trước khi dọn cho bạn bức tranh của cả đàn.
Cuối cùng là ghi chép. Ngày nào bắt đầu thấy dấu hiệu, bao nhiêu con, gà bao nhiêu ngày tuổi, đã tiêm phòng gì, gần đây có mua thêm gà, đổi thức ăn hay có ai mang gà đến không. Thú y cần những thông tin này hơn là lời mô tả chung chung "gà nhà em bị bệnh".
Dấu hiệu thường gặp và những nhóm nguyên nhân có thể nghĩ tới
Bảng dưới chỉ để định hướng, không phải để tự chẩn đoán. Cùng một dấu hiệu có thể do nhiều nguyên nhân, và một bệnh có thể có nhiều dấu hiệu:
| Dấu hiệu | Có thể liên quan tới | Việc nên làm ngay |
|---|---|---|
| Ủ rũ, bỏ ăn, chết nhanh nhiều con trong vài ngày | Bệnh truyền nhiễm cấp tính như Newcastle, cúm gia cầm, tụ huyết trùng | Cách ly, không bán, không giết mổ, báo thú y xã ngay |
| Khò khè, chảy nước mũi, sưng mặt, chảy nước mắt | Bệnh hô hấp như CRD (bệnh hô hấp mãn tính), viêm mũi truyền nhiễm; chuồng bí, nhiều amoniac | Tách con nặng, kiểm tra thông gió, độn chuồng, hỏi thú y |
| Phân lẫn máu, phân sáp nâu, gà xù lông, chậm lớn | Cầu trùng, nhất là ở gà vài tuần tuổi, chuồng ẩm | Dọn chỗ ướt, giữ nền khô, hỏi thú y về cách xử lý |
| Phân trắng loãng, dính bết hậu môn | Lạnh, thức ăn không hợp, bệnh đường ruột hoặc bệnh truyền nhiễm | Giữ ấm, giữ khô, theo dõi số con mắc |
| Mụn, vảy trên mào, tích, quanh mắt | Bệnh đậu gà, thường lây qua muỗi | Tách con mắc, giảm muỗi quanh chuồng, hỏi thú y về phòng bệnh |
| Đi loạng choạng, nghẹo cổ, liệt chân | Một số bệnh thần kinh như Newcastle, thiếu vitamin, ngộ độc | Cách ly, báo thú y, kiểm tra thức ăn |
| Mào tím tái, sưng phù đầu, chảy máu dưới da chân | Có thể là cúm gia cầm hoặc bệnh cấp tính khác | Không chạm tay trần, cách ly, báo ngay thú y xã |
Đọc bảng này để biết mức độ khẩn cấp, không phải để chọn thuốc. Với những dòng có chữ báo thú y, hãy làm ngay trong ngày, không đợi xem thêm một hai hôm.
Những bệnh người nuôi gà nông hộ hay nghe tên
Newcastle, dân gian gọi là gà rù. Bệnh do vi-rút, lây rất nhanh, có thể làm chết phần lớn đàn chưa được phòng. Gà ủ rũ, khó thở, phân xanh trắng, có con nghẹo cổ. Không có thuốc đặc trị; phòng bằng vắc-xin theo hướng dẫn thú y là cách chính.
Cúm gia cầm. Bệnh do vi-rút cúm, có chủng gây chết rất nhanh và có chủng có thể lây sang người. Đây là bệnh phải báo theo quy định về phòng chống dịch động vật. Khi nghi ngờ, tuyệt đối không giết mổ, không ăn, không bán gà, và báo ngay chính quyền, thú y xã.
Cầu trùng. Do ký sinh trùng đơn bào sống trong ruột, phát mạnh khi chuồng ẩm, nền ướt, gà nuôi chật, hay gặp ở gà vài tuần tuổi. Gà xù lông, phân có máu hoặc sáp nâu, chậm lớn. Giữ nền khô là cách phòng quan trọng nhất ở nông hộ.
CRD, bệnh hô hấp mãn tính. Do vi khuẩn mycoplasma, gà khò khè, chảy nước mũi kéo dài, nặng lên khi chuồng bí, thời tiết chuyển mùa, gà bị stress hoặc mắc kèm bệnh khác. Thông gió tốt và chuồng sạch giúp giảm mức độ bệnh.
Đậu gà. Do vi-rút, lây qua muỗi và tiếp xúc. Thể ngoài da có mụn vảy ở mào, tích; thể niêm mạc có mảng ở miệng, họng làm gà khó ăn, khó thở. Giảm muỗi quanh chuồng và phòng bằng vắc-xin theo hướng dẫn thú y.
Tụ huyết trùng. Do vi khuẩn, thể cấp gà có thể chết đột ngột, mào tích tím tái; thể mãn tính sưng tích, sưng khớp. Bệnh hay bùng khi thời tiết thay đổi, gà yếu. Cần thú y chẩn đoán và hướng dẫn điều trị.
Bệnh gà thay đổi theo mùa ra sao
Người nuôi lâu năm thường nói gà ốm theo mùa, và điều đó có cơ sở. Mùa mưa, mùa nồm ẩm ở miền Bắc, nền chuồng khó khô, độn ướt nhanh, là lúc cầu trùng và các bệnh đường ruột dễ bùng. Cùng lúc, chuồng bị che kín cho đỡ mưa, khí amoniac đọng lại làm bệnh hô hấp như CRD nặng thêm.
Mùa muỗi, thường là những tháng mưa nhiều, nóng ẩm, cũng là mùa đậu gà xuất hiện nhiều hơn vì muỗi là đường lây chính. Những lúc giao mùa, trời đang nóng chuyển lạnh đột ngột hoặc ngược lại, gà dễ bị stress, sức đề kháng giảm, các bệnh như tụ huyết trùng có điều kiện bùng lên.
Mùa lạnh và dịp cuối năm có một đặc điểm riêng: việc buôn bán, vận chuyển gia cầm tăng mạnh để phục vụ Tết, gà từ nhiều nơi đi qua chợ, qua lồng của thương lái. Nhiều đợt dịch cúm gia cầm được ghi nhận vào giai đoạn này. Đây là lúc nên hạn chế mua gà lạ về nhập đàn, giữ khoảng cách với thương lái và nghe thông báo dịch của xã.
Biết nhịp mùa giúp bạn chuẩn bị trước: kiểm tra mái, rãnh thoát nước trước mùa mưa; phát quang bụi rậm, khơi nước đọng quanh chuồng trước mùa muỗi; hỏi thú y lịch tiêm phòng trước mùa giao mùa và trước dịp Tết.
Khi đàn có gà bệnh: làm theo thứ tự
Những việc dưới đây làm được ngay, không cần thuốc, và giúp hạn chế bệnh lan trong lúc chờ người có chuyên môn:
- Tách gà có dấu hiệu bệnh sang khu cách ly riêng, cuối hướng gió so với đàn chính, có nước uống và thức ăn riêng.
- Chăm đàn khoẻ trước, đàn bệnh sau; có dép và quần áo riêng khi vào khu cách ly, rửa tay xà phòng sau khi ra.
- Đếm và ghi lại số gà ốm, số gà chết mỗi ngày, các dấu hiệu, ngày bắt đầu.
- Gom gà chết vào túi kín ngay, không để chó mèo tha, không vứt ra vườn, ra ao, ra sông, ra bãi rác chung. Xử lý theo hướng dẫn của thú y hoặc xã.
- Không bán chạy gà, không cho tặng, không giết mổ gà ốm để ăn.
- Gọi thú y xã hoặc cán bộ chăn nuôi, cung cấp sổ ghi chép. Làm theo hướng dẫn của họ về thuốc, vắc-xin, sát trùng.
- Báo cho hàng xóm nuôi gà để cùng giữ, nhất là khi gà chết nhiều.
Luật Thú y năm 2015 quy định trách nhiệm của người chăn nuôi trong việc khai báo khi động vật mắc bệnh, chết nhiều, có dấu hiệu bệnh truyền nhiễm. Chi tiết danh mục bệnh phải báo và cách báo, bạn hỏi thú y xã hoặc kiểm văn bản hiện hành.
Phòng bệnh bằng nếp nuôi hằng ngày
Phần lớn bệnh gà ở nông hộ không đến từ xui rủi mà đến từ những kẽ hở quen thuộc: gà mua từ nhiều nguồn nhập thẳng vào đàn, chuồng ẩm, nước bẩn, chuột chim ra vào, người đi chợ gà về vào thẳng chuồng nhà. Bịt những kẽ hở này hiệu quả hơn mọi loại thuốc.
Những nếp nên giữ: mua gà ở nơi rõ nguồn gốc và cách ly gà mới; tiêm phòng các bệnh chính theo hướng dẫn thú y địa phương; giữ nền chuồng khô, thoáng; thay nước, rửa máng mỗi ngày; chặn chim trời, chuột vào khu thức ăn; có dép riêng và chậu nước rửa ở cửa chuồng; hạn chế người lạ, thương lái vào thẳng chuồng.
Khi trong vùng có tin dịch, hãy nhốt gà thả vườn lại trong chuồng một thời gian theo hướng dẫn của xã, hạn chế đi lại sang nhà có gà bệnh, không mua thêm gà. Gà thả rông đi khắp xóm là đường lây bệnh nhanh nhất giữa các nhà.
Cuối cùng, đừng dùng kháng sinh như một thứ phòng bệnh thường xuyên. Trộn kháng sinh vào nước khi gà không có bệnh vừa tốn tiền, vừa làm vi khuẩn quen thuốc, đến khi gà bệnh thật thì thuốc mất tác dụng, lại có nguy cơ tồn dư trong thịt, trứng.
Bảo vệ người nuôi và gia đình
Một số bệnh của gà có thể lây sang người, trong đó đáng lo nhất là cúm gia cầm. Vì vậy khi xử lý gà ốm, gà chết, hãy đeo găng tay, khẩu trang, rửa tay xà phòng sau khi xong việc, không để trẻ nhỏ chơi gần khu cách ly hoặc cầm nắm gà ốm.
Không giết mổ gà ốm, gà chết để ăn hoặc cho người khác, kể cả khi thấy tiếc. Nhiều trường hợp người mắc cúm gia cầm có tiền sử tiếp xúc với gia cầm ốm, chết. Nếu trong nhà có người sốt, ho, khó thở sau khi tiếp xúc với gà ốm chết, hãy đi khám ngay và nói rõ với bác sĩ về việc đã tiếp xúc.
Trứng của đàn đang có bệnh cũng không nên bán hay cho tặng cho tới khi có ý kiến của thú y. Quần áo mặc khi vào khu gà bệnh nên giặt riêng.
Những việc này nghe phiền nhưng chỉ cần làm trong thời gian đàn có bệnh. So với rủi ro cho sức khoẻ cả nhà, đó là cái giá nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Gà bị khò khè có tự khỏi không?
Một số con khò khè nhẹ do chuồng bí, thời tiết chuyển mùa có thể đỡ khi chuồng được thông gió và giữ khô. Nhưng khò khè cũng là dấu hiệu của nhiều bệnh hô hấp, có bệnh lây nhanh. Tách con nặng, cải thiện chuồng, và hỏi thú y nếu nhiều con cùng bị hoặc gà bỏ ăn.
Gà chết rải rác mỗi ngày một hai con có đáng lo không?
Có. Chết rải rác kéo dài là dấu hiệu đàn đang có vấn đề, có thể là bệnh, thức ăn hỏng, nước bẩn hoặc chuồng không đạt. Ghi lại số chết mỗi ngày, quan sát dấu hiệu và gọi thú y. Đừng đợi tới khi chết nhiều mới báo.
Có nên mổ gà chết ra xem bệnh không?
Người nuôi không nên tự mổ gà chết, nhất là khi gà chết nhanh nhiều con, vì có thể làm lây bệnh ra môi trường và lây sang người. Giữ xác trong túi kín và để thú y quyết định có cần lấy mẫu xét nghiệm hay không.
Đàn gà đã tiêm vắc-xin rồi sao vẫn bị bệnh?
Vắc-xin chỉ phòng đúng bệnh nó được làm ra để phòng, và hiệu quả còn phụ thuộc bảo quản, cách dùng, thời điểm, sức khoẻ của gà lúc làm. Gà vẫn có thể mắc bệnh khác hoặc mắc khi vắc-xin chưa đủ thời gian tạo miễn dịch. Hãy báo thú y để tìm nguyên nhân.
Gà chết vì bệnh thì xử lý xác thế nào?
Gom ngay vào túi kín, không để chó mèo tha đi, không vứt ra sông, ao, vườn hay bãi rác. Xử lý theo hướng dẫn của thú y hoặc xã, thường là chôn sâu có rắc vôi ở chỗ xa nguồn nước hoặc tiêu huỷ theo quy định khi có dịch.
Có thể vừa nuôi gà vừa nuôi chim cảnh trong nhà không?
Có thể, nhưng nên giữ hai khu tách biệt, không dùng chung dụng cụ, rửa tay khi chuyển từ khu này sang khu kia. Chim và gà có thể lây cho nhau một số bệnh. Khi trong vùng có dịch cúm gia cầm, càng phải tách xa.